आकड्यांत दडलेले राजकारण

पालघर नगर परिषद निकाल : योगायोग की जनमताचा इशारा?

• सुस्मित तावडे

लोकशाहीत निवडणूक निकाल हे केवळ विजय-पराभवाचे आकडे नसतात; ते समाजमनाचे प्रतिबिंब असतात. पालघर नगर परिषदेच्या नुकत्याच जाहीर झालेल्या निकालांनी हेच पुन्हा एकदा अधोरेखित केले आहे. या निकालांत काही ठिकाणी दणदणीत विजय दिसतो, तर काही ठिकाणी अवघ्या दहा मतांनी सत्तेचा तोल ढळलेला आढळतो. कुठे चक्क समान मते, तर कुठे महिलांनी पुरुषांची राजकीय मक्तेदारी मोडीत काढलेली आहे. हे सारे चित्र पाहता, हा निवडणूक निकाल केवळ आकड्यांचा खेळ नसून, तो पालघरच्या बदलत्या राजकीय आणि सामाजिक वास्तवाचा आरसा आहे.

समान मते : दुर्मीळ योगायोग की राजकीय धक्का?
या निवडणुकीतील सर्वात चर्चेचा आणि आश्चर्याचा मुद्दा म्हणजे चार उमेदवारांना मिळालेली अगदी समान मते. प्रभाग क्रमांक 5 ब मध्ये शिवसेनेच्या पुष्पा जैन आणि प्रभाग 15 ब मध्ये युवा सेनेचे जस्विन घरत – दोघांनाही नेमकी 1,111 मते मिळाली. हा आकडा केवळ योगायोग म्हणून सोडून देण्यासारखा असला, तरी तो मतदारांच्या मनातील ठामपणा आणि मर्यादाही दाखवतो.
याहून अधिक गंभीर बाब म्हणजे प्रभाग क्रमांक 12 अ आणि 12 ब मध्ये भाजपचे अमिष पिंपळे आणि शिवसेनेच्या माजी नगराध्यक्ष डॉ. उज्ज्वला काळे – या दोन परस्पर विरोधी पक्षांच्या उमेदवारांना 409-409 मते मिळणे. एकाच वॉर्डमध्ये, दोन वेगवेगळ्या प्रभागांत, समान मतसंख्या मिळणे म्हणजे मतदारसंघातील स्पष्ट ध्रुवीकरणाचे लक्षण आहे. हे आकडे सूचित करतात की मतदार पक्षांमध्ये विभागले गेले आहेत, पण कोणाच्याही बाजूने निर्णायक कौल दिला गेलेला नाही.

नाकारलेली मते : व्यवस्थेवरील अविश्वास?
या निवडणुकीत नाकारलेल्या मतांची संख्या देखील दुर्लक्षित करण्यासारखी नाही. नगरसेवकपदासाठी तब्बल 1,492 मते नाकारली जाणे हे मतदान प्रक्रियेतील त्रुटी, मतदारांची असावधानी किंवा व्यवस्थेवरील अविश्वास याकडे निर्देश करते. एका प्रभागात फक्त सहा मते नाकारली जाणे आणि दुसर्‍या प्रभागात 94 मते नाकारली जाणे हा फरक धक्कादायक आहे. लोकशाही अधिक सक्षम करायची असेल, तर अशा आकड्यांकडे गांभीर्याने पाहावे लागेल.

दुप्पट मतांचा विजय : जनतेचा थेट संदेश
काही प्रभागांत उमेदवारांनी प्रतिस्पर्ध्यांवर चक्क दुप्पट मतांनी मात केली. प्रभाग क्रमांक 8 मध्ये राहुल पाटील यांनी विद्यमान नगरसेवकाला तब्बल 1,165 मतांनी पराभूत केले. हा निकाल केवळ व्यक्तीविरोधी नव्हे, तर ‘कामगिरीवर आधारित जनमत’ असल्याचे दर्शवतो. मतदार आता केवळ ओळख, पक्ष किंवा परंपरेवर मतदान करत नाहीत, तर थेट कामाचा हिशेब विचारत आहेत, हा संदेश या निकालांतून स्पष्ट होतो.

प्रभाग 5 अ मधील निकालही असाच आहे. राजेंद्र पाटील यांनी भाजपच्या उमेदवारावर मिळवलेला मोठा विजय हा स्थानिक पातळीवरील विश्वासाचे द्योतक आहे. अशा निकालांमुळे ‘सत्ताधारी असलो म्हणजे पुन्हा निवडून येणार’ हा गैरसमज पूर्णपणे मोडीत निघतो.

मोना मिश्रा : महिलांचे बदलते राजकारण
या निवडणुकीत महिलांची भूमिका केवळ आरक्षणापुरती मर्यादित राहिलेली नाही, तर ती निर्णायक ठरलेली आहे. प्रभाग क्रमांक 2 मध्ये अनुसूचित जमातीसाठी राखीव असलेल्या, पण पुरुष उमेदवारांसाठीच्या जागेवर भाजपच्या मोना मिश्रा यांनी चार पुरुष उमेदवारांचा पराभव केला. पंचरंगी लढतीत त्यांनी मिळवलेली स्पष्ट आघाडी हे बदलत्या सामाजिक वास्तवाचे द्योतक आहे.

हा विजय केवळ एका उमेदवाराचा नाही, तर राजकारणातील ‘पुरुषप्रधानतेला’ दिलेले आव्हान आहे. महिला मतदार आणि महिला नेतृत्व आता केवळ पूरक भूमिका बजावत नसून, सत्तेच्या केंद्रस्थानी येत आहे, हे या निकालांनी अधोरेखित केले आहे. पराभूत पुरुष उमेदवारांमध्ये काँग्रेसच्या माजी नगराध्यक्षाचा समावेश आहे.

10 मतांनी हरलेली सत्ता : लोकशाहीची धार
प्रभाग क्रमांक 3 मधील निकाल लोकशाहीतील सूक्ष्मतेचे उत्तम उदाहरण आहे. अवघ्या दहा मतांनी भाजपची एक जागा हातातून निसटली. एका बाजूला शिवसेनेचा विजय, तर दुसर्‍या बाजूला भाजपच्या महिला उमेदवाराचा दणदणीत विजय – हा विरोधाभास मतदारांच्या सूक्ष्म राजकीय निर्णयक्षमतेचे दर्शन घडवतो. ‘फक्त 10 मते’ हा आकडा भविष्यातील प्रत्येक उमेदवारासाठी इशारा आहे. प्रचार, संवाद, शेवटच्या टप्प्यातील निष्काळजीपणा – या सार्‍याची किंमत लोकशाहीत किती महाग पडू शकते, याचे हे जिवंत उदाहरण आहे.

पालघरचा कौल काय सांगतो?
पालघर नगर परिषद निवडणुकीचे निकाल सांगतात की मतदार आता अधिक जागरूक, अधिक चिकित्सक आणि अधिक निर्भीड झाला आहे. तो कुठे दुप्पट मतांनी विजय देतो, तर कुठे अवघ्या दहा मतांनी सत्तेचा खेळ उलटवतो. पक्षनिष्ठेपेक्षा स्थानिक प्रश्न, कामगिरी आणि विश्वास अधिक महत्त्वाचा ठरत आहे.

समान मते, नाकारलेली मते, महिलांचा वाढता प्रभाव आणि काठावरचे निकाल – हे सारे संकेत आहेत की पालघरचे राजकारण संक्रमणावस्थेत आहे. जो पक्ष आणि जो नेता हे संकेत ओळखेल, तोच उद्याच्या पालघरच्या राजकारणात टिकेल. अन्यथा, आकड्यांतील हे इशारे दुर्लक्षित करणार्‍यांना पुढील निवडणुकीत अधिक कठोर धडा मिळाल्याशिवाय राहणार नाही. लोकशाहीत आकडे बोलतात – पण त्यामागचा अर्थ समजून घेणारेच इतिहास घडवतात.